Wat als je met je gezin bent gevlucht uit het land waar je geboren bent, je jarenlang niet terug kunt keren omdat je vader een vooraanstaand leider van de oppositie is? Wat als je vader jaren geleden is ontvoerd, de tekenen van leven zijn gestopt, maar je niet weet wat er met hem is gebeurd? Wat als de revolutie de gevreesde dictator in je geboorteland na een jarenlang schrikbewind afzet en je eindelijk weer voet op bekende grond kan zetten?

The Return. Fathers, sons and the land between (2016) van de Libische schrijver Hisham Matar draait om deze vragen. Gesitueerd in maart 2012, een half jaar nadat de dictatuur van Qadaffi in Libië omver is geworpen, kan Hisham terugkeren naar het land wat hij met zijn vader, moeder en broer in 1979 ontvluchtte. Zijn vader, Jaballa Matar, bleef ook buiten Libië politiek actief en werd in 1990 in Caïro gekidnapt. De Egyptische veiligheidsdiensten wilden doen geloven dat zij Jaballa hadden, maar enkele jaren later arriveren er enkele brieven vanuit de beruchte Abu Salim gevangenis in Tripoli. Jaballa zit gevangen in de hel, samen met twee ooms, twee neven en nog meer mensen die zich tegen de dictatuur van Qadaffi keerden.

Wat er tijdens het regime van Qadaffi precies in Libië is gebeurd, evenals hoe de Italiaanse kolonisatie het land heeft getekend, is grotendeels in vergetelheid geraakt. The Return is alleen daarom al een waardevol tijddocument: minutieus beschrijft Matar hoe de mensen in Libië worden onderdrukt, politieke tegenstanders aan de vreselijkste martelingen worden onderworpen en duizenden mensen naamloos worden geëxecuteerd.

Het boek blijft terugkeren naar de executie van 26 juni 1996 in de Abu Salim gevangenis, waarbij meer dan 1200 mannen werden vermoord. Was zijn vader één van deze mannen? Het Libische regime begon pas in 2001 met het informeren van familieleden over de dood van hun vader, broer, echtgenoot of zoon, maar tot op de dag weten vele families niet of hun geliefden nog leven of zijn overleden.

Matar neemt de lezer mee naar Libië, mee in zijn zoektocht naar zijn vader. Hij studeert in Londen, wordt schrijver, maar eigenlijk is er maar één vraag die zijn leven beheerst: wat is er met mijn vader gebeurd? In samenwerking met onder andere Human Rights Watch en Amnesty International zet hij een campagne op om aandacht te vragen voor het lot van politieke gevangenen in Libië. Daarin gaat hij zo ver dat hij met de zoon van Qadaffi probeert samen te werken, de zoon van de man die zijn vader heeft doen verdwijnen en maar geen duidelijkheid wil geven. Je volgt Matar in al zijn stappen en hoopt dat hij eindelijk een antwoord zal krijgen. Is zijn vader in 1996 gestorven? Leefde hij nog langer? Leeft hij nu misschien nog?

Als de Arabische lente in 2011 in Tunesië en Egypte de regimes omver werpt, weet Qadaffi dat ook zijn tijd niet lang meer zal duren. Politieke gevangenen worden bevrijd, waaronder de ooms en neven van Matar. Maar van zijn vader geen spoor. Aan de hand van het verhaal van Izzo, Matars neef, beschrijft hij de strijd in Libië in 2011. Hoe jonge mannen hun leven wagen, via boten op zee naar steden reizen om ze in te nemen, dagen-, wekenlang vechten, om uiteindelijk het regime van Qadaffi omver te werpen. De gevangenen uit Abu Salim worden bevrijd. In één van de cellen zit een oude man, hij heeft een foto van Jaballa Matar, maar zijn geheugen is hij in de jarenlange martelingen en opsluiting verloren, dus hij kan niks vertellen over wat er met Jaballa is gebeurd.

Matar keert terug naar zijn geboorteland, terug naar het dorp waar zijn vader werd geboren, sluit na jaren zijn ooms weer in zijn armen. Op een respectvolle maar uiterst heldere manier beschrijft hij de martelingen en ellende die politieke tegenstanders van Qadaffi hebben ondergaan, verhalen die niemand wil horen maar die moeten worden verteld.

In het heden van The Return maken Hisham Matar en zijn familie zich ernstige zorgen over de nieuwe situatie in Libië. De dictator Qadaffi is weg, maar er is geen nieuwe stabiele machthebber, overal lopen mannen met kalasjnikovs. Het land is bevrijd, maar wat is de volgende stap? Tot op de dag van vandaag is er geen volgende stap gekomen. Verschillende milities strijden nog altijd om de macht, er zijn minimaal drie groepen die beweren Libië te regeren. In dit machtsvacuüm worden opnieuw duizenden mensen in onvoorstelbaar afschuwelijke omstandigheden gevangen gehouden en zelfs verkocht als slaaf. Gevangenissen zijn opnieuw gevuld, een eind aan de ellende lijkt niet in zicht.

The Return is een uiterst actueel boek dat niet alleen de persoonlijke zoektocht van een zoon naar zijn vader vertelt, maar ook context geeft over een land dat zo dichtbij is en waar we zo weinig over weten. Het is een rauw relaas vol doffe ellende, maar tegelijkertijd een verhaal van doorzetten, van moed, van liefde en van onvoorwaardelijke loyaliteit. Van een man aan een politieke zaak. Van een zoon aan zijn vader. Je moet doorlezen, je moet weten hoe het verder gaat, hoe het af zal lopen. Lees dit boek.

Verder lezen:

Hisham Matar. The Return. 2016. 276 pagina’s.

Vertaald als De terugkeer (2016).