Ter gelegenheid van het sluiten van het Joegoslavië-tribunaal eind december 2017 maakte Andere Tijden een aflevering over Hasan Huremovic, een Bosniër uit Rotterdam die op eigen houtje probeerde de vluchtelingen als gevolg van de oorlog op de Balkan te helpen. Zijn private acties bleven niet onopgemerkt en hebben grote gevolgen gehad voor het nationale beleid van Nederland ten opzichte van vluchtelingen uit het voormalig Joegoslavië, zo maakt de aflevering duidelijk.

Het is 1992, Joegoslavië valt uit elkaar, een burgeroorlog zorgt ervoor dat vele mensen hals over kop van haard en huis vluchten. Maar waarheen? De mensen, in een half jaar tijd al 2,5 miljoen, zitten vast op de Balkan, kunnen nergens heen. Documentairemaker Carlo Delboscq gaat in 1992 naar de Balkan en legt de ellende vast: vechtende mensen, brandende huizen, eindeloos veel mensen op de vlucht: “Wij zijn niet geschikt om gefilmd te worden”, zegt een mevrouw tegen de camera, “al die journalisten zitten ons tot hier” [gebaart naar haar nek]. “Schiet ons liever dood”.

Andere Tijden gebruikt deze oude beelden van Delboscq en verslagen van een jonge Gerrie Eijkhof voor het NOS over de ellendige situatie in de provisorische vluchtelingenkampen, afgewisseld met interviews in het heden met betrokkenen: Jan Rietveld, ambtenaar Asielzaken, Hilbrand Nawijn, directeur vreemdelingenbeleid justitie, en natuurlijk Hasan Huremovic en zijn vrouw Heleen Jongh. De woorden van Rietveld en Nawijn hadden vandaag kunnen worden uitgesproken: “echte vluchtelingen zijn welkom, andere asielzoekers worden afgewezen.” Er moet streng geselecteerd worden, je bent niet zomaar vluchteling, het merendeel van de mensen komt niet in aanmerking: 70% van de mensen wordt afgewezen.

Naadloos gaan de interviews in het heden over in beelden uit het verleden van de situatie op de Balkan, waar ondertussen miljoenen ontheemd zijn en oorlog aan de orde van de dag is. Hasan, die in Nederland is getrouwd en zijn leven heeft in Rotterdam, gaat zijn Bosnische familie halen. Met een busje, zomaar over de grens. Dat kon gewoon. En daarbij blijft het niet, Hasan komt terug met hulpgoederen, doet oproepen in de media voor hulp, terwijl zijn vrouw lobbyt in Den Haag. Deze smeekbeden zijn aan dovemansoren gericht: deze ellende, zo dichtbij, maar niemand die het wil zien.

Huremovic laat het er niet bij zitten en neemt het heft in eigen handen. Als de overheid niet helpt, dan zal hij het zelf wel doen. Met lege bussen vertrekt hij naar de Balkan, vastbesloten mensen in veiligheid te brengen in Nederland. Deze eenmansactie is vandaag de dag haast ondenkbaar: zelf met je auto naar vluchtelingenkampen rijden en de mensen mee terug nemen naar huis? De actiegroep “We gaan ze halen” dreigde er afgelopen jaar mee naar aanleiding van de overvolle vluchtelingenkampen in Griekenland. Honderden mensen verzamelden zich in Brussel om te laten zien dat ze bereid zijn naar de kampen te rijden en mensen mee te nemen. Ze gingen niet, want eerst probeerde het collectief via de rechter de opname van groepen vluchtelingen in Nederland af te dwingen. Zij faalden. Sindsdien is het stil.

Huremovic gooit het over een andere boeg: hij gaat gewoon. De bussen zijn direct gevuld, maar Roemenië gooit de grens dicht, bang dat de vluchtelingen zullen blijven. Pas als Nederland garandeert de mensen binnen te laten mogen de bussen de grens over. Met media-aandacht en inspanningen van vrouw Heleen achter de schermen lukt het om toestemming voor de inreis van de bussen van Hasan Huremovic te krijgen.

Het is halverwege de aflevering als dit succes duidelijk wordt, als Hasan Huremovic als een David de Goliath van de Nederlandse staat en asielbeleid heeft overwonnen. In dit kleine gevecht dan. Want met een paar bussen ben je er natuurlijk niet: er is een structureel probleem, er is oorlog, miljoenen mensen hebben hulp nodig.

Het tweede deel van de aflevering laat zien hoe Nederland een missie optuigt om zelf op de Balkan de situatie op te nemen. Een task force gaat naar Kroatië om 5.000 mensen te selecteren die hulp nodig hebben. “Hoezo 5.000?”, vraagt de interviewster. Nawijn maakt zijn vinger nat en steekt hem in de lucht: “Natte vinger werk”.

In eerste instantie worden Hasan en Heleen gevraagd om mee te denken, maar al snel staan zij feitelijk buiten spel en varen de Nederlandse bureaucraten, de jonge Nawijn en Rietveld doen het goed op camera, op de informatie van de Kroatische troepen – dezelfde troepen die mede verantwoordelijk zijn voor de vele ontheemden in de gefilmde vluchtelingenkampen. Waar velen het hierbij zullen laten, is deze missie alleen maar olie op Hasans vuur. Hij en zijn vrouw zijn woest over het gemak waarmee de Nederlandse ambtenaren zich in de luren laat leggen, blind vertrouwen op de officieren die zullen laten zien hoe het gaat. Hasan komt op eigen gelegenheid ook naar Zagreb en volgt alles nauwgezet.

Uiteindelijk wijzen de Kroaten in samenwerking met de UNHCR de mensen aan die naar Nederland kunnen komen. De meest kwetsbare mensen waren uitgezocht, zo was het verhaal – precies zoals in 2014 Nederland enkele kwetsbare vluchtelingen uit Syrische kampen selecteerde. Tussen de groep Joegoslavische vluchtelingen zaten ook gewonde soldaten die “zo snel mogelijk weer naar het front “ wilden. Hasan ziet het gebeuren maar kan niks meer doen. Hij staat buitenspel en wordt geacht verder zijn mond te houden.

Hasan en Heleen kijken zelf met duidelijke bitterheid en woede terug naar de zomer van 1992, waarin zij mensen wilden helpen, Nederland het stokje overnam en er lukraak 5.000 mensen uit de ellende getrokken werden. Maar zonder Hasan en zijn bussen was dit misschien wel nooit gebeurd, zijn actie had een duidelijke uitwerking op het vluchtelingenbeleid. En hoewel het beleid geenszins naar tevredenheid functioneert, het is misschien toch beter dan niets doen, zoals daarvoor gebeurde. De parallellen met de wereld van vandaag, waarin duizenden vluchtelingen in Griekenland proberen te overleven in dezelfde soort provisorische kampen als we op beelden uit 1992 zien, is onontkoombaar. Alleen nu is het winter. En duurt deze ellende al ruim twee jaar. Waar zijn de Hasans van vandaag?

Kijk verder:

Andere Tijden: De bussen van Hasan Huremovic. 9 December 2017. 30 Minuten.

https://www.npo.nl/andere-tijden/09-12-2017/VPWON_1278034