Boeken, documentaires, films en muziek waarin vluchte(linge)n een rol spelen kwamen hier al voorbij, maar poëzie werd nog niet besproken. Ten onrechte, want het volgende gedicht van Mehmet al Assad is meer dan de moeite waard:

Asylum
Will you please observe through the wire
I am sewing my feet together
They have walked about as far
as they ever need to go.

Will you further observe
through the wire
I am sewing my heart together
It is so full of
the ashes of my days
it will not hold any more.

Through the wire
one last time
please observe
I am sewing my lips together
that which you are denying us
we should never have
had to ask for.

Het gedicht spreekt de lezer aan als een toeschouwer op afstand, die door het hek moet observeren hoe het lyrisch ik eerst zijn voeten aan elkaar naait, vervolgens zijn hart, dat niet meer aan kan, en ten slotte zijn lippen. Het vastnaaien van voeten en hart kan in eerste instantie symbolisch begrepen worden, maar het dichtnaaien van de lippen is een vorm van protest die vluchtelingen daadwerkelijk gebruiken om aandacht te vragen voor hun situatie.

In 2002 naaiden 60 tot 100 vluchtelingen in detentiekamp Woomera in Australië hun lippen dicht, uit protest tegen hun opsluiting en de slechte behandeling die zij te verduren kregen. Woomera is uiteindelijk gesloten, maar de situatie in de Australische vluchtelingenkampen, die zich tegenwoordig op eilanden voor de Australische kust bevinden, is onverminderd slecht en inhumaan: mensen worden voor onbepaalde tijd gevangen gehouden, voorzieningen zijn zeer minimaal, mensen worden misbruikt en mensenrechten worden dagelijks met voeten getreden.

Deze vorm van protest, waarbij mensen dus daadwerkelijk hun lippen dichtnaaien met naald en draad, wordt vaker gebruikt door vluchtelingen, recentelijk bijvoorbeeld nog toen de Balkanroute najaar 2015 werd gesloten, of toen begin 2016 het tentenkamp bij Calais dreigde te worden gebulldozerd. Zoals we nu weten zijn de grenzen op de Balkan nog altijd bewaakt en gesloten en is de Jungle van Calais wel degelijk met de grond gelijk gemaakt (wat de mensen alleen maar heeft doen verplaatsen, Frankrijk wil het alternatieve kamp opnieuw bulldozeren), wat je doet afvragen waarom mensen zich dan toch dit geweld aandoen.

Het dichtnaaien van de eigen lippen kan worden begrepen als een manier om te laten zien dat je niet kan spreken. Deze mensen hebben weliswaar een stem zoals jij en ik, maar wat zij zeggen lijkt nergens te worden gehoord. Het is als praten tegen dovemansoren, benoemen wat er allemaal mis gaat, maar niemand die enige interesse lijkt te hebben.

Sommige theoretici begrijpen dit onvermogen gehoord te worden als inherent aan de positie die vluchtelingen krijgen toebedeeld: zij zijn geen onderdeel van de politieke gemeenschap, geen onderdeel van de maatschappij. Als mens worden ze begrepen als lichamen die in leven moeten worden gehouden, maar wat die lichamen te zeggen hebben, interesseert niemand. (Filosoof Giorgio Agamben introduceert hiervoor de term naakt leven (bare life), een term die in academische literatuur over vluchtelingen en het dichtnaaien van de lippen als vorm van protest veelvuldig opduikt.)

Vluchtelingen worden inderdaad afgesloten van de maatschappij, in speciale kampen, vaak een eind weg van de bewoonde wereld. De vluchteling mag, zo lijkt het inderdaad, niks zeggen over de omstandigheden in deze kampen, en zich niet in het maatschappelijke leven mengen, laat staan in de politiek. De vluchteling, zo kan met filosoof Hannah Arendt gezegd worden, wordt buiten de politieke orde geplaatst en daardoor feitelijk rechteloos:

The rise of lip-sewing and other forms of self-inflicted harm must be understood within the context of violent conditions that deny asylum seekers, refugees and undocumented immigrants “even the possibility of fighting for freedom,” to use Arendt’s terms, by placing them in detention centers and camps isolated form the political and human world.
(Gündogdu,
Rightlessness in an Age of Rights, p. 160)

Misschien wil niemand luisteren naar de vluchteling, kan niemand luisteren naar de vluchteling, omdat hij uit de politieke en sociale gemeenschap verstoten is. Door het dichtnaaien van de lippen wordt de aandacht op het lichaam van de vluchteling geconcentreerd, het laatste middel dat nog gebruikt lijkt te kunnen worden, omdat juist het lichaam van de vluchteling wel voortdurend wordt gezien. Deze specifieke persoon kan niet spreken, maar wellicht kunnen anderen door deze sprakeloosheid een stem krijgen en wel worden gehoord (Edkins and Pin-Fat, “Through the Wire”).

Het gedicht van Al Assad is een aanklacht tegen een zekere “you”, dat het lyrisch ik (maar met dat ik alle mensen achter het hek) datgene weigert te geven waar dit “wij” in de eerste plaats nooit om had moeten vragen. Wat dat gevraagde is wordt niet expliciet benoemd, maar de titel “asylum” wijst in de richting van bescherming en veiligheid – zaken waar ieder mens recht op heeft, zo zou je zeggen. De lezer/toeschouwer wordt gevraagd niet weg te kijken en te zien wat de weigering voor consequenties heeft, tot het dichtnaaien van de lippen aan toe. Dat dit naaien niet alleen symbolisch begrepen kan worden, maar dat mensen daadwerkelijk hun lippen aan elkaar naaien uit protest, is een verdrietige werkelijkheid die je doet afvragen wanneer we zullen beginnen met naar elkaar luisteren.

VERDER LEZEN: Mehmet al Assad. “Asylum”. (2002)

Nog verder lezen:

  • Agamben, Giorgio. Homo Sacer. Sovereign Power and Bare Life. (1995).
  • Arendt, Hannah. The Origins of Totalitarianism. Hoofdstuk 9: “The Decline of the Nation-State and the End of the Rights of Man”. (1951).
  • Edkins, Jenny and Véronique Pin-Fat. “Through the Wire:”Relations of Power and Relations of Violence”. Millenium: Journal of International Studies, 2005.
  • Gündogdu, Ayten. Rightlessness in an Age of Rights. Hannah Arendt and the Contemporary Struggle of Migrants. Oxford University Press, 2015.