Sinds 2007 bestaat er in Nederland een speciale dienst die mensen zonder verblijfsrecht uit het land moet laten vertrekken. De Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) probeert in speciale vertreklocaties mensen te bewegen Nederland te verlaten. Documentairemaker Kees van Vlaanderen kreeg in 2014 voor het eerst toegang tot zo’n locatie en mocht filmen tijdens de zogenaamde “vertrekgesprekken”. Het resultaat: de documentaire Het is uw land.

De DT&V werkt met mensen die niet meer in de asielprocedure zijn en volgens de wet moeten vertrekken. “Vertrek” betekent voor de DT&V terugkeer naar je land van herkomst. Dat kan, zoals de medewerkers in een algemene bijeenkomst op de vertreklocatie uitleggen, op twee manieren. De beste manier, zo zeggen de medewerkers, is vrijwillige terugkeer. Maar “als dat allemaal niet lukt”, dan worden mensen gedwongen, “en dat betekent gewoon dat wij op een vroege morgen een keer bij jullie aan de deur staan en dat het hele gezin in bewaring wordt gesteld en overgebracht naar het politiebureau in Assen”. Het dreigement is helder: mensen moeten zelf terug willen keren, anders staat de politie in de vroege ochtend aan de deur.

Van Vlaanderen filmt de gesprekken die drie medewerkers van de DT&V voeren met verschillende mensen die weg moeten. Een oude vrouw die achter haar rollator binnenschuifelt en voortdurend nieuwe operaties moet ondergaan, waardoor ze maar niet vertrekt. Een jonge man die wacht op zijn geboorteakte, omdat je zonder papieren niet weg kan. Een moeder die haar kinderen probeert te beschermen tegen uitzetting, omdat ze bang is hen in haar geboorteland geen leven te kunnen bieden. Een vader wiens zoon binnenkort achttien wordt, waardoor beiden geen recht meer zullen hebben op opvang.

Het decor van de gesprekken is een kaal kantoortje; een bureaustoel voor de regievoerder aan de ene kant van de tafel, twee houten stoelen aan de andere. De gesprekken gaan via een tolk, die overigens niet aanwezig is, maar via de telefoon wordt opgeroepen. Mensen praten tegen de machine die tussen hen in op tafel staat. Onduidelijk blijft hoe er wordt vertaald; de scènes zijn zo gesneden dat er directe communicatie tussen de DT&V en de mensen aan de andere kant van de tafel lijkt te ontstaan, waarbij wordt ondertiteld wat die persoon dan zegt. De montage roept vragen op. Vertaalt de tolk hoe de jongeman zijn leven beklaagt en zich tegen de DT&V verzet? Heeft Van Vlaanderen de vertalingen achteraf zelf laten maken? Wat wordt er eigenlijk gezegd?

De gesprekken worden gekenmerkt door sluimerende wanhoop en verdriet. Terwijl medewerkers van de DT&V proberen te achterhalen of iemand weg wil, praten mensen over de redenen waarom ze gevlucht zijn, over de nachtmerries die ze hebben, over de ellende die ze hebben meegemaakt, over alles wat ze hebben achtergelaten. Maar dat is niet aan de DT&V besteed: de IND gaat over blijven, deze gesprekken gaan uitsluitend over vertrek.

Het kijkje in de vertreklocatie dat de documentaire biedt is ontluisterend. Wanneer je echt luistert en kijkt, zie je voortdurend miscommunicatie en conflicterende interpretaties van dezelfde woorden. Waar de DT&V de nadruk legt op “vrijwillig”, zien veel mensen die weg moeten weinig andere mogelijkheden dan proberen mee te werken. Is dat vrijwillig? Wanneer is vertrek vrijwillig? En wanneer werkt iemand mee? Wanneer is het “allemaal niet gelukt” en komt de vreemdelingenpolitie daadwerkelijk om de hoek kijken?

Trailer:

Kijk hier verder: http://www.npo.nl/2doc/02-12-2014/VPWON_1230157

Kees van Vlaanderen. “Het is uw land”. Human, 2014. 55 minuten.

Advertenties